Þegar eftirmyndin verður frummyndinni yfirsterkari
eftir Þorvald Þorsteinsson. Erindi flutt á útgáfufundi kortsins "Ísland örum skorið" 21. janúar 2005

Við erum stödd á Listasafni Íslands.
Þar stendur yfir sýningin "Gersemar - íslensk náttúra í öndvegi". Yfirlit alls þess besta sem gert hefur verið í íslenskri landslagsmálun frá upphafi. Ung stúlka gengur inn á safnið. Hún borgar aðgangseyrinn og röltir niður í aðalsalinn framhjá feiminni yfirsetukonu. Hún staðnæmist á miðju gólfi og horfir í kringum sig. Kjarval, Ásgrímur, Þórarinn, Júlíana og Jón hanga á veggjunum í ótal útgáfum. Hún gengur að einum Kjarvalnum, tekur dúkahníf upp úr vasa sínum og sker hálendið í tætlur á augabragði. Hún snýr sér því næst að Ásgrími og tætir í sig fjallamynd hans, stingur mýrarfláka Jóns Stefánssonar á hol og hefur náð að eyðileggja þrjú verk til viðbótar áður en einn safngesta sýnir hið óhjákvæmilega "snarræði" sem endar gjarnan slíkar uppákomur.

Eftirmálinn skrifar sig sjálfur: "Unglingsstúlka vinnur óbætanlegt tjón í Listasafni Íslands!" (Morgunblaðið), "Mesta hryðjuverk íslenskrar menningarsögu!" (Fréttablaðið), "Var í náttúrufræði! Varð geðveik! Allt um dúkahnífsdræsuna og fjölskyldu hennar!" (DV) "Sjáið skornu myndirnar!" (Séð og heyrt)

Á sama tíma er ítölskum verktökum borgaðir milljarðar króna fyrir að framfylgja vandlegri áætlun nokkurra Íslendinga um að skera í sundur og drekkja náttúrunni sem hin eyðilögðu málverk sýndu. Sjálfri frummyndinni.

Skilaboðin eru skýr:
Náttúra landsins er ómetanleg þegar hún birtist okkur sem málning á striga. Við borgum okkur inn á hana. Höldum sýningar henni til dýrðar. Við tryggjum hana, gætum þess að snerta hana ekki nema með þar til gerðum hönskum og ráðum hámenntaða forverði til að hún haldist óbrengluð sem allra lengst. Og við finnum hvernig sker okkur í hjartað tilhugsunin ein, að sjá hana verða geðveikum náttúrufræðinema með dúkahníf að bráð.

Náttúran er hins vegar einskis virði þegar hún birtist okkur í sinni eigin mynd. Það er meira að segja löglegt að eyðileggja hana. Menn fá beinlínis borgað fyrir að drekkja henni. Það eru jakkafötin og dragtirnar sem mæta á opnun svona gersemasýninga sem skrifa tékkann. Og myndu harma eins og aðrir eyðilegginguna. Í Listasafninu, nota bene, ætti hún sér stað. En svo er nú ekki. Senan á listasafninu var bara ímynduð saga um myndir. Senan á hálendinu er raunveruleg saga um frummyndir.

Okkar mikilvægustu verðmæti eru sprottin úr samspili manns og náttúru. Hins vegar virðist hvorki maðurinn né náttúran vera álitin verðmæti í sjálfu sér. Þess vegna er náttúran marklaus í sinni eigin mynd en ómetanleg sem manngerð eftirmynd. Þess vegna er maðurinn einskis virði í sjálfu sér og marklaus án ímyndar. Maðurinn er, í nútímasamfélagi, skilgreindur út frá skorti. Ekki út frá því sem hann er, heldur því sem hann er ekki. Ekki út frá því sem hann hefur, heldur út frá því sem hann hefur ekki. Það er ekki fyrr en við höfum lokið einhverju, eignast eitthvað, sigrað eitthvað eða fengið viðurkennt starfsheiti að við verðum eitthvað. Sem við ruglum svo saman við okkur sjálf. Þess vegna leggjum við slíkt ofurkapp á að eignast allt - nema sjálf okkur.

Það sem okkur sést yfir er að við erum öll ein síbreytileg náttúra. Ein órjúfanleg heild. Þaðan erum við komin og þangað sækjum við allt sem við þörfnumst. Afurðir okkar sem við metum svo mikils, myndirnar af náttúrunni og sjálfum okkur, eru hins vegar lítið annað en afsprengi þessarar heildar. Og þær eru einskis virði ef við erum ekki í sambandi við hina raunverulegu frumgerð, hvað þá ef við látum sem hún komi okkur ekki við. Þá skortir okkur allar forsendur vaxtar, skilnings og upplifunar. Þá kynnumst við aldrei sjálfum okkur og þeim ómælisvíddum sem í okkur búa. Þá óttumst við að fá víðáttubrjálæði við að detta þar inn, rétt eins og sá sem fyllist skelfingu úti í náttúrunni ef hvorki finnast skilti, sjoppa né virkjun - helst með aðkeyptum tónleikum, nú eða málverkasýningu lítilþægra listamanna, til að staðfesta að hann sé einhvers staðar.

Í yfirheyrslum sagðist geðveiki náttúrufræðineminn í Listasafni íslands ekki geta útskýrt hvers vegna hún framdi sitt fólskuverk. Hún benti hins vegar á sér til málsbóta að hún væri skrifuð svona af ákveðnum höfundi. Rétt eins og hálendið hafði verið málað á sínum tíma af ákveðnum myndlistarmönnum. Og að því leyti hlyti hún að heyra undir ósnertanleg menningarverðmæti, rétt eins og gersemarnar á Listasafni Íslands.

Skyldi ítölsku verktökunum líða þannig líka, þegar tignir gestir mæta á svæðið til að virða þá fyrir sér, önnum kafna við að gefa hinu dauða og ómerka einhverja merkingu, þrátt fyrir allt?

(Þessi fyrirlestur er byggður á grein sem upphaflega var skrifuð fyrir tímarit, gefið út af auglýsingastofunni Fíton, helgað íslenskum menningararfi. ÞÞ)